News

Houd de adem in en de neuzen dicht


Dat de beerput in het Nederlands open kan, danken we aan de socialisten. Zo’n honderd jaar geleden verscheen de uitdrukking ‘open de beerput’ voor het eerst in druk. Dat gebeurde in bladen als De vrije socialist en De tribune (‘sociaal-democratisch weekblad’). „Ook in Indië gaat de beerput open”, schreef de laatste krant in 1924, in een artikel over schandalen in de legeradministratie.

In die tijd berichtten liberale en christelijke kranten alleen over echte beerputten: ondergronds gemetselde putten waar menselijke uitwerpselen in werden opgeslagen. Af en toe viel iemand erin, want in steden bevonden die beerputten zich ook onder huizen. Een vrouw in Zaltbommel bijvoorbeeld, „vergezeld van twee bedden, een paar dekens en een stoel”, volgens de Rotterdamsche Courant. De vrouw kon overigens gelukkig gered worden.

Binnen enkele decennia zouden bijna alle huizen aangesloten zijn op de riolering en verdween dit soort berichten uit de krant. Ik heb tot 2017 in een huisje gewoond in de Leidse binnenstad waaronder nog wel een heuse beerput bleek te zitten. Wie dat heeft meegemaakt, wil dat er nooit meer een beerput opengaat.

Ook in de letterlijke betekenis is het woord beerput verrassend jong: we vinden het pas in de 19de eeuw. Het oude woord beer voor ‘excrementen’ was toen allang in onbruik. Maar misschien heeft het een met het ander te maken: pas toen werd een woord als beerput geschikt voor gebruik in zakelijke teksten, zoals in krantenberichten. Ook nu nog zul je niet snel een bericht vinden dat spreekt over een schijthuis.

Het legen van een Amsterdamse beerput (datum onbekend).
Foto Spaarnestad Photo

Zo raakte de metaforische beerput dus pas in gebruik toen de werkelijke beerputten en de onwelriekende dampen die eruit opkwamen min of meer uit de steden waren verdwenen. Dat de socialisten de eersten waren die het in de krant gebruikten – het zal in het mondelinge taalgebruik al langer overgeleverd zijn geweest – is vast geen toeval. Zij waren degenen die het luidruchtigst bezig waren maatschappelijke beerputten open te gooien. Ook de eerste schrijvers die het woord gebruikten waren, nu grotendeels vergeten, maatschappijkritische auteurs als Israël Querido (1862-1932) en Maurits Dekker (1896-1962). „Zijn bed haalde ik af met de bezem en iedere ochtend opnieuw weer als ik de dekens optilde, was het mij alsof ik het deksel van een beerput nam”, schreef de laatste. Inmiddels gebruiken mensen van alle politieke gezindheden de beeldspraak en het is maar de vraag of iemand zich er nog iets concreets bij voorstelt.

Met de onthullingen van het seksueel machtsmisbruik bij The Voice is de beerput weer overal. Verschillende media meldden dat „Hilversum de adem inhield nu de beerput van The Voice was geopend.” Dat je dan beter je neus kunt dichthouden, daar hebben waarschijnlijk weinig mensen aan gedacht.



Source link

Leave a Reply

Your email address will not be published.

close